Menopauza - jak sobie z nią radzić?

Opublikowano 08.02.2022

Menopauza   jak sobie z nią radzić?

Menopauza może być czasem tak samo lub bardziej satysfakcjonującym niż dotychczasowy. Przykre zmiany, które powoduje menopauza można łagodzić, podstawą jest nastawienie!

Czym jest menopauza?

Od 35 r.ż. jajniki zaczynają się starzeć - spada ilość i jakość komórek jajowych, coraz trudniej zajść w ciążę. Około 40 - 45 r.ż. kobieta wchodzi w okres przedmenopauzalny, trwający 5-8 lat - jajniki zmniejszają produkcję hormonów, spada stężenie estrogenów, co może powodować tzw. objawy wypadowe. Spada także ilość gestagenów, co zwiększa ryzyko wystąpienia zmian w macicy np. mięśniaków oraz nieprawidłowych krwawień miesięcznych. Początkowo cykl menstruacyjny ulega skróceniu, by później stać się wydłużony i nieregularny, miesiączka potrafi spóźniać się kilka miesięcy. Zmianie ulega także charakter krwawień, mogą być bardziej skąpe lub przedłużające się, obfite, wręcz krwotoczne. Zazwyczaj około 50-51 r.ż. pojawia się ostatnia w życiu miesiączka, po której przez minimum 12 miesięcy nie obserwuje się żadnego krwawienia - menopauza. 


Powszechnie wiadomo, że menopauza wiąże się z niepłodnością. Mimo iż termin “menopauza” mówi o konkretnym momencie w życiu kobiety, ostatniej miesiączce, w języku powszednim używany jest by opisać okres występowania objawów naturalnego wygasania jajników. Te trudności w nazewnictwie mogą skutkować nieprawidłową interpretacją pojawiających się zmian w organizmie np. zaburzeń miesiączki jako utratę płodności. Ważne jest więc, by kobieta aktywna seksualnie, którą dotyka menopauza, stosowała antykoncepcję, gdyż ciąża po 40 r.ż jest zagrożeniem dla matki i dziecka. 


Warto podkreślić, że menopauza nie zwalnia z konieczności regularnych kontroli u ginekologa. Każde krwawienie i plamienie z pochwy po menopauzie jest objawem niepokojącym i wymaga dalszej diagnostyki. 

Menopauza - jak się objawia?

Menopauza powoduje przede wszystkim tzw. objawy wypadowe, spowodowane niedoborem estrogenów. Należą do nich uderzenia gorąca, szczególnie na dekolcie, szyi i twarzy, połączone ze zlewnymi potami, dreszczami, zaczerwieniem skóry, kołataniem serca i uczuciem niepokoju. Takie epizody trwają zazwyczaj 1-5 minut, mogą powtarzać się nawet kilka razy dziennie i budzić w nocy. Kobieta może odczuwać także parestezje (mrowienie, pieczenie, kłucie), bóle stawowo - mięśniowe, zawroty głowy oraz zaparcia. 


Menopauza sprzyja także wszelkim zaburzeniom psychicznym. Niedobór estrogenów  wywołuje przygnębienie, smutek, rozdrażnienie i płaczliwość, zmiany nastroju, stany lękowe, zmęczenie, osłabienie libido. Pogorszeniu ulegają funkcje poznawcze - koncentracja i pamięć. Często współwystępują także problemy z zasypianiem oraz wybudzanie się ze snu, zwłaszcza w wyniku nocnych uderzeń gorąca. Należy być ostrożnym, gdyż wiele pań przytłoczonych zmianami, które niesie menopauza rozwija objawy depresji. 


Kolejnym problemem, który wciąż stanowi temat tabu jest menopauzalny zespół moczowo - płciowy związany z atrofią sromu i pochwy. Estrogeny w normalnych warunkach mają istotny wpływ na odbudowę nabłonka, nawilżenie pochwy, utrzymanie pH i odpowiedniej flory bakteryjnej. Menopauza zaburza wszystkie te procesy, doprowadzając do uczucia suchości pochwy, bólu podczas stosunku, krwawień kontaktowych oraz częstych stanów zapalnych. Ponadto, z powodu spadku produkcji włókien kolagenowych i elastycznych dochodzi do osłabienia mięśni dna miednicy, obniżenia się pęcherza i dysfunkcji zwieracza. Prowadzi to do wysiłkowego nietrzymania moczu (niekontrolowany wyciek moczu przy wzroście ciśnienia w jamie brzusznej w trakcie kaszlu czy aktywności fizycznej), a tym samym częstszych infekcji moczowych, częstomoczu i nykturii (nocne oddawanie moczu). 


Szacuje się, że  w ciągu pierwszych 5 lat menopauzy zanika około 30% wszystkich włókien kolagenowych, później 2% rocznie. Taki nagły ubytek wiąże się z łatwo zauważalnymi zmianami na twarzy i ciele kobiety, które mogą być szczególnie trudne do zaakceptowania. Zmienia się owal twarzy, zaczynają opadać powieki, pogłębiają się zmarszczki, ciało traci jędrność. Dochodzi do wolniejszego złuszczania zrogowaciałych komórek, co sprzyja pojawieniu się brodawek łojotokowych, a skóra staje się ziemista i szorstka. Obserwuje się przebarwienia na czole, policzkach lub dłoniach oraz zmiany naczyniowe pod postacią pajączków czy trądziku różowatego. Menopauza sprzyja także przesuszaniu się skóry oraz skłonności do podrażnień i alergii. 


Na huśtawkę hormonalną nie są oporne także włosy. Zmniejszenie stężenia estrogenów powoduje, że włos jest bardziej podatny na działanie testosteronu, który osłabia mieszki włosowe, skraca fazę wzrostu, a w ostateczności nasila wypadanie. Zazwyczaj obserwuje się łysienie typu menopauzalnego, w którym fryzura przerzedza się na całej powierzchni głowy. Niekiedy przy nadwrażliwości na androgeny dochodzi do łysienia typu męskiego i powstawania zakoli. W takiej sytuacji istnieje także ryzyko pojawienia się dodatkowego owłosienia w typowo męskich lokalizacjach np. na brodzie. 


Menopauza zwiększa ryzyko osteoporozy. W ciągu 5 lat od ostatniej miesiączki dochodzi do 15% zmniejszenia masy kostnej. Sprzyja temu także niski poziom aktywności fizycznej. Utrata gęstości mineralnej kości predysponuje do złamań w miejscach typowych m.in. szyjka kości udowej, gdzie śmiertelność takiego urazu wynosi nawet 25% w ciągu roku po złamaniu. 


Menopauza w podstępny sposób doprowadza do wzrostu masy ciała. Równowaga między lipogenezą a lipolizą zostaje przesunięta na korzyść produkcji tkanki tłuszczowej, zmniejsza się tempo metabolizmu, zaburzone zostają mechanizmy kontrolujące ilość spożywanych pokarmów. Tkanka tłuszczowa szczególnie chętnie odkłada się w okolicy brzucha i otula narządy wewnętrzne jamy brzusznej, co predysponuje do rozwoju miażdżycy. 


Dodatkowe kilogramy, zaburzenia metaboliczne z nimi związane (hipercholesterolemia, cukrzyca typu 2, insulinooporność) oraz utrata protekcyjnego wpływu estrogenów stanowią kluczowe czynniki ryzyka chorób sercowo - naczyniowych i nowotworowych. Choroby te stanowią kolejno pierwszą i drugą przyczynę zgonów w populacji Polski. Przewlekły charakter tych schorzeń zmniejsza jakość życia, ostre powikłania jak zawał serca, udar niedokrwienny mózgu czy rozwarstwienie aorty stanowią zagrożenie życia. 

Hormonalna terapia menopauzalna

Najlepsza w walce z niedogodnościami jakie niesie menopauza jest hormonalna terapia menopauzalna. Mimo kontrowersji dotyczących bezpieczeństwa uznaje się, że indywidualnie dobrany preparat, wczesne rozpoczęcie leczenia oraz regularne kontrole minimalizują ryzyko terapii. Decyzję o wprowadzeniu substytucji hormonalnej podejmuje ginekolog po przeprowadzeniu wywiadu oraz badania: ginekologicznego z przezpochwowym USG, piersi, wątroby i tarczycy, krzepnięcia, profilu lipidowego, glikemii, ciśnienia krwi, a czasem także gęstości mineralnej kości. Terapię stosuje się w najmniejszym możliwym stężeniu, przez maksymalnie 5 lat. Zaleca się łagodne zmniejszanie dawki by nie dopuścić do nawrotu dolegliwości.  


Przeciwwskazaniami terapii hormonalnej są: ciąża, niezdiagnozowane krwawienia z dróg rodnych, żylna choroba zakrzepowo - zatorowa obecna lub w wywiadzie (zatorowość płucna, zakrzepica żył kończyn dolnych), choroby sercowo - naczyniowe (nadciśnienie, choroba niedokrwienna serca, przebyty niedokrwienny udar mózgu), aktywna choroba wątroby, nowotwór piersi lub błony śluzowej macicy, zespoły otępienne.  


Suplementacja wskazana jest dla pacjentek odczuwających objawy wypadowe menopauzy o umiarkowanym i dużym nasileniu, a także dolegliwości związane z atrofią sromu i pochwy. Leki sprzyjają nawilżeniu pochwy oraz odbudowie nabłonków, co polepsza funkcje seksualne i redukuje częstość infekcji intymnych. Można je stosować także gdy istnieje ryzyko utraty gęstości mineralnej kości, gdyż istotnie zwiększają masę kostną i zapobiegają osteoporozie. Dodatkowo hormonalna terapia menopauzalna łagodzi zaburzenia lękowe i wahania nastroju, polepsza komfort snu, zwiększa libido i redukuje zawroty głowy. Poprawia elastyczność i nawilżenie skóry oraz redukuje zaczerwienienia. Zmniejsza gromadzenie tkanki tłuszczowej oraz chroni przed utratą masy mięśniowej. Substytucja hormonalna zmniejsza ryzyko nowotworu jelita grubego oraz raka błony śluzowej macicy (dotyczy preparatu estrogenowo - gestagenowego). 


Terapię najbezpieczniej rozpocząć przed 60 r.ż. lub jeśli od menopauzy nie minęło 10 lat. W takim przypadku preparaty hormonalne dodatkowo zmniejszają ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera oraz  chorób sercowo - naczyniowych poprzez pozytywny wpływ na kontrolę stężenia glukozy oraz lipidów we krwi.


Niestety, hormonalna substytucja zwiększa ryzyko kamicy żółciowej, żylnych incydentów zakrzepowo - zatorowych (zatorowość płucna, zakrzepica żył kończyn dolnych) oraz raka piersi (po 5 latach stosowania). Jeśli terapia została wprowadzona po 60 r.ż. lub po 10 latach od ostatniej miesiączki, istnieje predyspozycja do rozwoju chorób sercowo - naczyniowych (choroby wieńcowej, nadciśnienia oraz ich powikłań w postaci zawału serca i udaru niedokrwiennego mózgu) oraz choroby Alzheimera. 


Preparaty hormonalne mogą zawierać wyłącznie estrogeny lub dodatkowo także gestageny. Estrogenowe produkty predysponują do nadmiernego rozrostu błony śluzowej macicy i jej nowotworów, dlatego przeznaczone są wyłącznie dla kobiet bez macicy. Wyjątkowo, w sposób dopochwowy, mogą je zastosować pacjentki, u których menopauza przebiega jedynie pod postacią objawów ze strony układu moczowo - płciowego. Bardziej powszechne są dwuskładnikowe preparaty.


Początkowo największą popularnością cieszyły się preparaty hormonalne w formie tabletek. Aktualnie preferowane są preparaty pozajelitowe - w postaci plastrów, żeli, globulek dopochwowych czy implantów podskórnych. Ich przewaga polega na możliwości zastosowania mniejszych dawek substancji oraz uzyskaniu bardziej stabilnego poziomu hormonów. Obserwuje się także mniejszy ogólnoustrojowy wpływ leku i tym samym mniejsze ryzyko wystąpienia chorób sercowo - naczyniowych i zakrzepowo - zatorowych. 


Mimo iż preparaty przeznaczone do hormonalnej terapii menopauzalnej i hormonalnej antykoncepcji zawierają podobne substancje, nie można ich traktować zamiennie! Hormonalna terapia zastępcza nie chroni przed ciążą.

Menopauza - jak radzić sobie z objawami?

Menopauza to najlepszy czas na zmianę stylu życia. Prawidłowe nawyki stanowią podstawę wszystkich działań łagodzących dolegliwości i konsekwencje przekwitania. Za kluczowy aspekt uważa się regularną aktywność fizyczną. Zalecane jest minimum 30 minut umiarkowanego wysiłku 3 razy w tygodniu oraz 2 treningi siłowe. Ruch pomaga w utrzymaniu prawidłowej masy ciała lub w utracie zbędnych kilogramów poprzez zwiększone spalanie kalorii oraz zapobieganie transformacji tkanki mięśniowej w tłuszczową. Aktywność zwiększa także wrażliwość na insulinę, zapobiega osteoporozie i chorobom sercowo - naczyniowym. Drugim filarem jest odpowiednia dieta. Żeby utrzymać prawidłową masę ciała po menopauzie konieczne jest zmniejszenie kaloryczności posiłków o 200 kcal. Ważny jest także odpowiedni dobór składników pokarmowych. Korzystnie działa ograniczenie spożycie mięsa na rzecz roślin, szczególnie tych bogatych w fitoestrogeny np. soja, nasiona lnu i słonecznika, cebula i czosnek, warzywa strączkowe. W związku z większym ryzykiem osteoporozy zaleca się spożywanie odtłuszczonych produktów mlecznych bogatych w wapń np. kefir, jogurt, maślanka oraz ryb np. makrela, tuńczyk, pstrąg bogatych w witaminę D. By poprawić obraz profilu lipidowego warto spożywać wielonienasycone kwasy tłuszczowe zawarte w tłustych rybach morskich oraz produktach pełnoziarnistych. Rekomenduje się sięganie po produkty o niskim indeksie glikemicznym tzn. produkty, po których nastąpi powolne uwalnianie glukozy zamiast jednorazowego szczytu. Należy unikać pokarmów o dużej zawartości tłuszczów nasyconych pochodzenia zwierzęcego (np. kiełbasa, masło, smalec, olej palmowy i kokosowy) oraz tłuszczów trans (np. zupki instant, kostki rosołowe, gotowe słodycze, margaryna). Zaleca się ograniczanie spożycia soli, cukru i syropu glukozo - fruktozowego. Należy zaprzestać stosowania używek - papierosów, alkoholu oraz kofeiny, gdyż zwiększają one ryzyko sercowo - naczyniowe. Kawa dodatkowo sprzyja zmniejszaniu masy kostnej.


Przy przeciwwskazaniach do hormonalnej terapii można sięgnąć po preparaty ziołowe, które dzięki zawartości fitoestrogenów (roślinne substancje podobne do estrogenów) zmniejszają intensywność objawów wypadowych. Poleca się produkty zawierające m.in. kłącze pluskwicy groniastej (Klimadynon, Remifenin), czerwoną koniczynę (Duo - FeM), wyciągi z soi (Soyfem, Menostop). Preparaty te mogą zawierać dodatkowe substancje tj. witamina D, B6, B12, kwas foliowy, wapń oraz wyciąg z szyszek chmielu o działaniu uspokajającym i nasennym. Pomocne może być także picie naparów z pokrzywy, kopru włoskiego, ziela serdecznika, krwawnika, przywrotnika, melisy, mięty, korzenia żeń - szenia i lukrecji. Decyzję o stosowaniu ziół należy jednak skonsultować z ginekologiem. 


Menopauza wiąże się z koniecznością obserwacji stanu psychicznego kobiet ze względu na ryzyko depresji. Poprawę nastroju i zachowania można osiągnąć za pomocą terapii poznawczo - behawioralnej, której celem jest zmiana wzorców myślenia na mniej destrukcyjne. Jeśli istnieje taka konieczność, można rozpocząć także leczenie przeciwdepresyjne za pomocą leków z grupy SSRI (np. paroksetyna), które mają też zdolność łagodzenia objawów wypadowych. Korzyść można odnieść także stosując techniki relaksacyjne (ćwiczenia regulujące oddech, aromaterapia, masaże, gorące kąpiele), medytację, jogę, akupunkturę czy hipnozę.     


Menopauza nie jest kresem miłosnych uniesień! Mimo iż 50% kobiet skarży się na dolegliwości ze strony układu moczowo - płciowego, tylko 1 z 20 pań rozpoczyna leczenie. Najbardziej skuteczna w tym zakresie jest hormonalna terapii menopauzalna, jednak by zmniejszyć ból i tarcie podczas stosunku, można wspomagać się nawilżającymi preparatami dopochwowymi w formie żelu (Menorelax, Mucovagin) lub kremu (Remifemin, Vagisan). Szansą na poprawę wyglądu i funkcji narządów płciowych jest także ginekologia estetyczna. Wśród dostępnych zabiegów wyróżniamy laseroterapię, wypełnianie kwasem hialuronowym lub stosowanie urządzeń pobudzających fibroblasty (komórki produkujące tkankę łączną) za pomocą fal radiowych lub technologii HIFU. 


Walkę z wysiłkowym nietrzymaniem moczu należy rozpocząć od utraty masy ciała i regularnej aktywności fizycznej połączonej z ćwiczeniami mięśni dna miednicy - mięśni Kegla. Leczenie polega na stosowaniu hormonalnej terapii oraz leków przeciwmuskarynowych (atropina, tolterodyna), zmniejszających ają czynność skurczową pęcherza. Synergistycznie działa także duloksetyna, lek przeciwdepresyjny. U niektórych pań konieczna może być jednak operacja, najczęściej założenie taśm podtrzymujących cewkę moczową.   


By zachować młodzieńczy blask skóry warto wybierać delikatne i hipoalergiczne środki myjące, regularnie złuszczać naskórek i nawilżać, minimum 2 razy dziennie. Kosmetyki powinny zawierać przeciwutleniacze- witaminę C i E, retinoidy, kwas hialuronowy oraz fitoestrogeny. By nie przesuszać skóry zaleca się chłodniejsze i krótsze kąpiele niż dotychczas. By uniknąć przebarwień i chronić skórę przed nowotworami należy stosować kremy z filtrem, unikać  ekspozycji na słońce i korzystania z solarium. Pięknej fryzurze z kolei sprzyja stosowanie łagodnych szamponów i odżywek oraz regularny peeling skóry głowy. Należy unikać szarpania włosów, ciasnych upięć, agresywnej koloryzacji i narażenia na wysoką temperaturę. Ważna jest także suplementacja cysteiny, selenu, cynku, krzemu oraz witamin z grupy B i E. Można skorzystać także z zabiegów poprawiających ukrwienie głowy i stymulujących aktywność mieszków włosowych tj. masaż, mezoterapia, przeszczep komórek macierzystych, laseroterapia oraz światłoterapia LED. 


Inni czytali również