Narcystyczne zaburzenia osobowości

Opublikowano 06.01.2022

Narcystyczne zaburzenia osobowości

Każdy z nas ma jakąś osobowość. To, jakie cechy osobowości posiadamy zależy od wielu czynników- tych wrodzonych, a także tych środowiskowych. Cechy osobowości to utrwalone wzorce tego, w jaki sposób przeżywamy świat, jak postrzegamy i rozumiemy siebie 

i otoczenie, jak wchodzimy w relacje z innymi, a także, jak budujemy relację sami ze sobą. Zaburzenia osobowości charakteryzuje stały wzorzec zachowania i doświadczania emocji, który różni się znacząco od oczekiwań społeczeństwa, w którym żyjemy. Może to dotyczyć tego, jak postrzegamy samych siebie, innych ludzi i świat, ale także sposobu w jaki wyrażamy emocje, funkcjonujemy w relacjach międzyludzkich oraz umiejętności kontrolowania swoich impulsów. Taki wzorzec musi być pozbawiony elastyczności. Musi on też powodować poważne cierpienie albo upośledzenie w funkcjonowaniu społecznym, zawodowym. 


Wśród dziewięciu zaburzeń osobowości możemy wyróżnić narcystyczne zaburzenie osobowości. Słowo „narcyz” i wiążące się z tym skojarzenia, to pojęcia, które już na stałe weszły do współczesnego języka i kultury. Poza skojarzeniami z kwiatem, znanym 

w popularnej odmianie jako żonkil, słowo „narcyz” nasuwa na myśl osoby zimne, nieczułe, przekonane o swej niebywałej wartości, często gardzące i manipulujące innymi ludźmi.


Jak powstaje narcystyczne zaburzenie osobowości?

Warto zaznaczyć, że osobowość narcystyczna jest to schorzenie w znacznym stopniu dziedziczne, w powstawaniu tego zaburzenia dużą rolę odgrywa genetyka. Szczególnie predysponowane są osoby, które rodzą się z cechami temperamentu, takimi jak wrażliwość na nagradzanie i pozytywne wzmocnienia. Ważne są również czynniki biologiczne 

i środowiskowe, związane z socjalizacją. Jeśli chodzi o doświadczenia z dzieciństwa 

i powstawanie narcystycznego zaburzenia osobowości, to istnieją dwie główne teorie, 

które skrajnie się od siebie różnią. 


Z jednej strony mamy przykład dzieciństwa, gdzie występują rodzice przeceniający możliwości swoich dzieci. Rodzice, którzy nadmiernie je chwalą oraz wiążą wartościowość dziecka z jego osiągnięciami. Podkreślają wyjątkowość dziecka i budują w nim poczucie bycia lepszym od innych. Są to zachowania, które sprzyjają powstawaniu narcystycznego zaburzenia osobowości. Według tej teorii dzieci uczą się od rodziców wielkościowego obrazu siebie, przyzwyczajają się do niego, a wręcz uzależniają się od ciągłego zewnętrznego potwierdzenia ich wartości. 


Z drugiej strony występują rodzice, których charakteryzuje chłód emocjonalny, wysokie wymagania, nadmierne oczekiwania oraz brak wsparcia. Tacy rodzice są nadmiernie kontrolujący, autorytarni, często używający poczucia winy i odbierania miłości, jako narzędzia do wymuszenia na dziecku konkretnego zachowania. Według tej teorii dzieci tworzą wyidealizowany, narcystyczny obraz siebie, aby chronić się przed poczuciem odrzucenia i braku wartości. Będą więc poszukiwały jakiejkolwiek pozytywnej uwagi 

ze strony innych ludzi po to, żeby uzupełnić braki rodzicielskiego ciepła i miłości. 


Podsumowując, aby narcystyczne zaburzenie osobowości mogło się rozwinąć muszą występować genetyczne predyspozycje (cechy temperamentu), ale także warunki 

(np. sposób wychowania), które będą je wzmacniały.


Jakie cechy posiadają osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości i w jaki sposób stawiamy diagnozę?

Wyróżniamy trzy podstawowe, charakterystyczne cechy takiej osobowości: poczucie własnej wielkości, potrzeba bycia podziwianym i brak empatii. Według kryteriów DSM, by postawić rozpoznanie u danej osoby musi być spełnionych przynajmniej pięć z dziewięciu kryteriów diagnostycznych:


  1. Nadmierne poczucie własnego znaczenia.

Osoby takie przeceniają swoje zdolności, zawyżają swoje osiągnięcia, przechwalają się. Są przekonane, że inni ludzie równie mocno doceniają ich osiągniecia. 

Są zawiedzione, gdy ich dokonania nie spotykają się z oczekiwanym zachwytem 

i pochwałami ze strony innych. Mogą nie doceniać wkładu innych ludzi we wspólne działania i posiadają tendencję do podkreślania swojej własnej roli. 


  1. Fantazjowanie o ogromnych sukcesach, władzy, sile, doskonałości, pięknie 

Lub idealnej miłości.

Jednostki z narcystycznym zaburzeniem osobowości są pochłonięte wyobrażeniami 

o swoich nieograniczonych zdolnościach. Często o tym myślą i fantazjują. 

Mają skłonność do porównywania się do znanych i wysoko postawionych osób.


  1. Przekonanie, że jest się kimś wyjątkowym, niepowtarzalnym, unikatowym.

Charakterystyczne jest myślenie o sobie jako kimś, kogo może zrozumieć tylko osoba podobnie niezwykła. Występuje przekonanie, że powinno się zadawać tylko z innymi podobnie niezwykłymi lub wysoko postawionymi w hierarchii społecznej osobami (lub instytucjami). 


  1. Nadmierna potrzeba adoracji.

Samoocena tych osób jest w rzeczywistości bardzo krucha i mocno uzależniona 

od otoczenia. Ponadto potrzeba uwagi i bycia ciągle docenianym jest często niezaspokojona, co może wywoływać rozczarowanie, frustrację oraz wściekłość. 


  1. Przekonanie o prawie do szczególnych przywilejów.

Co oznacza często irracjonalne oczekiwanie bycia szczególnie traktowanym. Takie osoby uważają swoje potrzeby i sprawy za wyjątkowo ważne, ważniejsze niż innych ludzi. Oczekują, że będą traktowane szczególnie, inaczej niż pozostali. 


  1. „Interpersonalny wyzyskiwacz”.

Typowo osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości mogą wykorzystywać innych ludzi do osiągnięcia swoich własnych celów. Może się to dziać się w sposób zamierzony lub mimowolny, wynikający z poczucia bycia uprzywilejowanym, a także 

z braku wrażliwości na potrzeby oraz emocje innych ludzi. Istnieje głębokie przekonanie, że specjalne traktowanie po prostu im się należy. Wykorzystują innych ludzi, przeciążają ich obowiązkami i oczekują poświęcenia z ich strony.  


  1. Brak empatii: niemożność rozpoznania lub zidentyfikowania się z potrzebami i uczuciami innych osób.

Oznacza to, że osobom tym trudno jest zrozumieć innych, ich pragnienia czy emocje. Mogą nie zdawać sobie sprawy z tego, że niektórymi uwagami mogą ranić inne osoby. Jednostki z narcystycznym zaburzeniem osobowości często są odbierane jako osoby zimne, mało wrażliwe, niezdolne do zauważania i odwzajemniania uczuć. 


  1. Poczucie zazdrości lub przekonanie, że inni ludzie odczuwają zazdrość w stosunku do nich.

Niechętnie słuchają i odnoszą się do sukcesów innych ludzi. Mają przekonanie, 

że to one same bardziej na nie zasługują. Słuchanie o tym może budzić złość 

lub zazdrość.  Osoby te, mogą wypowiadać się o osiągnięciach innych w nieprzyjemny sposób, mogą próbować im umniejszać. 


  1. Prezentowanie aroganckich, wyniosłych zachowań lub postaw. 

Charakterystyczny jest snobizm, okazywanie pogardy, traktowanie innych protekcjonalne. Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości często narzeka 

na jakość usług, z których korzysta, może być także nieprzyjemna w stosunku 

do ludzi, które świadczą te usługi. 


Poza tym osoby cierpiące na narcystyczne zaburzenie osobowości cechuje przewlekły stan nudy oraz wewnętrznej pustki prowadzący do poszukiwania silnych bodźców emocjonalnych, często wywoływanych także przez używanie substancji psychoaktywnych. Typowa jest ograniczona zdolność do przeżywania smutku i żałoby, przewaga poczucia wstydu nad poczuciem winy oraz związane z tym poważne wahania nastroju. 


Podobnie jak w przypadku wielu innych zaburzeń psychicznych, również osoby cierpiące 

z powodu narcystycznego zaburzenia osobowości mogą różnić się między sobą w zakresie natężenia wymienionych wcześniej cech oraz sfer, w jakich objawiają się problemy. Z tego względu, zaburzenie to może przebiegać różnorodnie, począwszy od łagodniejszych postaci (osoba dobrze radzi sobie w większości obszarów życia, a trudności objawiają się tylko 

w dziedzinie bliskich intymnych relacji – tzw. narcyzm wysokofunkcjonujący), aż do formy, 

w której zdestabilizowana jest większość ważnych dziedzin życia (wliczając w to pewne zachowania o charakterze pasożytniczym lub antyspołecznym – tzw. zespół złośliwego narcyzmu).


Jak leczymy narcystyczne zaburzenie osobowości?

Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń osobowości, za główną metodę leczenia tej dolegliwości przyjmuje się psychoterapię, ze szczególnym wskazaniem na terapię psychodynamiczną i psychoanalityczną – ze względu na podstawowe znaczenie analizy relacji terapeutycznej w tych modelach pracy. Pomimo obrazu klinicznego mogącego sprzyjać sukcesom w życiu zawodowym i społecznym, osoby narcystyczne stanowią coraz większą część pacjentów podejmujących terapię, a jej rozpowszechnienie wynosi około 1% 

(z ponad dwukrotną przewagą występowania wśród mężczyzn). Powodem zgłaszania się 

do leczenia osób z tym zaburzeniem najczęściej jest depresja (związana z utratą poczucia wielkości, brak sensu życiowego, problemy w utrzymywaniu związków) oraz uzależnienia 

od substancji psychoaktywnych. W niektórych sytuacjach (przede wszystkim przy współwystępujących zaburzeniach nastroju) pomocna okazuje się również farmakoterapia, która w tej grupie pacjentów ma zazwyczaj charakter doraźny i objawowy, 

tzn. ma oddziaływać na poszczególne objawy dekompensacji stanu psychicznego, np. lęk, depresję, gwałtowne zmiany nastroju.


Inni czytali również