Krztusiec – jak rozpoznać „studniowy kaszel” i jak się przed nim chronić?

Krztusiec to choroba zakaźna układu oddechowego, objawiająca się m.in. trwającym wiele tygodni kaszlem napadowym. Wiele osób lekceważy objawy krztuśca, choć choroba może prowadzić do rozwoju groźnych powikłań np. zapalenia płuc, niedodmy, odmy opłucnowej czy zaburzeń neurologicznych (głównie niemowlęta i małe dzieci). Mimo dostępności szczepień ochronnych, w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby zachorowań zarówno w Polsce, jak i na świecie. Dlatego wczesne rozpoznanie objawów oraz odpowiednia profilaktyka odgrywają kluczową rolę w ograniczaniu rozprzestrzeniania się choroby.

Co to jest krztusiec i jak można się zarazić?

Krztusiec, znany również jako koklusz, jest wywoływany przez bakterie Bordetella pertussis, które są odpowiedzialne za zakażenie dróg oddechowych. Pałeczka krztuśca to Gram-ujemna bakteria, wytwarzająca liczne toksyny (m.in. toksynę krztuścową). Cały proces patogenetyczny związany jest z działaniem toksyn - osłabiają one układ odpornościowy, co tłumaczy m.in. niewysoką gorączkę lub jej brak w przebiegu choroby (faza nieżytowa).

Krztusiec zaraźliwość – dlaczego koklusz jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób?

Infekcja krztuśca przenosi się drogą kropelkową (podczas kaszlu rozpylana jest w powietrzu zakaźna wydzielina z dróg oddechowych zawierająca pałeczki krztuśca) a źródłem zakażenia jest wyłącznie osoba zakażona. Szacuje się, że po kontakcie z wydzieliną osoby chorej 4 na 5 osób ulegnie zakażeniu (zakaźność ok. 80%).

Krztusiec jak się zarazić – pałeczki krztuśca, droga kropelkowa i mechanizm infekcji

Zakażenie krztuścem następuje głównie drogą kropelkową, co oznacza, że bakterie przenoszą się przez wydzieliny z dróg oddechowych osoby chorej, które są rozpylane w powietrzu podczas kaszlu lub kichania.

Pałeczki krztuśca wytwarzają toksynę krztuścową, której działanie prowadzi do wystąpienia martwicy nabłonka dróg oddechowych (komórki obumierają pod wpływem działania toksyn) - najbardziej nasilona w tchawicy. Wskutek czego dochodzi do zaburzeń funkcjonowania śluzówki (wydzielany śluz jest gęsty i lepki, co utrudnia odkrztuszanie) i nadmiernego pobudzenia odruchu kaszlowego (stąd trwający wiele tygodni kaszel).

Jakie są objawy krztuśca? Przebieg choroby w trzech fazach

Krztusiec przebiega w trzech fazach. Faza początkowa (nieżytowa) krztuśca przypomina przeziębienie, z lekkim kaszlem i katarem; mogą wtedy występować także objawy grypopodobne, ból gardła oraz nieżyt nosa, a czas jej trwania to zwykle 1-2 tygodnie.

Drugi etap to faza napadowego kaszlu. W tej fazie krztusiec charakteryzuje się występowaniem silnego, napadowego kaszlu, a także licznych napadów kaszlu, które mogą prowadzić do duszności i wymiotów. Ponadto w fazie napadowej kaszlu słychać charakterystyczny świst podczas wdechu (przypomina “pianie” i częściej pojawia się u dzieci). U małych dzieci i noworodków zamiast kaszlu mogą pojawiać się napady bezdechu. Faza męczącego kaszlu u większości pacjentów trwa od 4 do 6 tygodni.

Ostatni etap choroby to faza zdrowienia, trwająca nawet 3-4 miesiące. Dochodzi w niej do stopniowego ustępowania kaszlu, jednak może się on okresowo nasilać np. w trakcie wysiłku fizycznego lub innej infekcji, a z czasem choroba ustępuje.

Jak objawia się krztusiec? Napadowy kaszel i charakterystyczne "pianie" (zanoszenie się) u dzieci

Objawy krztuśca u dzieci mogą obejmować charakterystyczny kaszel napadowy, który kończy się głębokim wdechem z charakterystycznym świstem (przypominającym “pianie”), a także mogą występować wymioty po napadach kaszlu (wynika to z połykania przez dzieci gęstej wydzieliny, co prowadzi do odruchu wymiotnego).

Objawy krztusiec u dziecka vs. krztusiec objawy u dorosłych (nietypowy przebieg u osób starszych)

Przebieg krztuśca u dzieci i dorosłych może wyglądać inaczej: u dorosłych często objawia się przewlekłym, męczącym suchym kaszlem, który może trwać wiele tygodni, natomiast objawy są zazwyczaj mniej specyficzne niż u dzieci. Dla dzieci bardziej charakterystyczne objawy to wymioty, napady bezdechu, obrzęk i sinica twarzy czy nawet napady drgawek uogólnionych.

Osoby starsze i małe dzieci mają większe ryzyko pobytu w szpitalu z powodu krztuśca lub jego powikłań z uwagi na słabiej działający układ odpornościowy. U dorosłych (głównie właśnie osób starszych i chorujących przewlekle, u osób z chorobami przewlekłymi i w podeszłym wieku) krztusiec może prowadzić do powikłań takich jak zapalenie płuc (związane z nadkażeniem bakteryjnym), nietrzymanie moczu, złamania żeber czy zaburzenia snu.

Z kolei u noworodków i niemowląt krztusiec może doprowadzić do powikłań neurologicznych, w tym także do niepełnosprawności intelektualnej oraz padaczki. W przypadku ciężkiego przebiegu krztuśca u niemowląt może być konieczna hospitalizacja, a sam przebieg i ryzyko powikłań zależą także od wieku chorego, ponieważ u najmłodszych możliwy jest ciężki przebieg.

Diagnostyka -krztusiec badania i testy

Krztusiec badania - morfologia, serologia (przeciwciała) oraz testy PCR

Morfologia krwi obwodowej jest pomocna w diagnostyce (poziom leukocytów 20 0000-30 0000), ale nie kluczowa w rozpoznaniu zakażenia (młodzież i dorośli mają często prawidłowy wynik). Rozpoznanie ustala się na podstawie objawów klinicznych oraz badań potwierdzających zakażenie.

Złoty standard w diagnostyce krztuśca to hodowla bakterii na odpowiednich podłożach, po wykonaniu wymazu z tylnej ściany nosogardła lub z wydzielin nosogardła u chorych z objawami od maksymalnie 21 dni. Wzrost bakterii następuje zwykle po 3-4 dniach (jeśli były obecne w materiale pobranym od pacjenta).

Inną metodą diagnostyczną jest test PCR, wykrywający DNA pałeczki krztuśca w materiale pobranym (wymaz z nosogardzieli) od pacjenta. Badanie jest szczególnie przydatne u pacjentów w początkowej fazie choroby, nie później niż 28 dni od początku objawów choroby.

W przypadku dłużej trwających objawów infekcji układu oddechowego (3-4 tygodnie) zaleca się stosowanie diagnostyki serologicznej. Polega ona na sprawdzeniu poziomu specyficznych przeciwciał tj. IgA, IgM, IgG przeciwko toksynie krztuścowej (PT), hemaglutyninie (FHA) i antygenom fimbrii.

Jeżeli obecne są przeciwciała IgA i IgM, to mamy do czynienia z ostrą fazą choroby. Przeciwciała IgG pojawiają się po przebytym zakażeniu lub szczepieniu ochronnym.

Testy na krztusiec – kiedy najlepiej je wykonać, by wynik był wiarygodny?

Testy serologiczne wykrywające antygeny krztuśca najlepiej wykonywać w ciągu 3-4 tygodni od wystąpienia pierwszych objawów.

Leczenie - antybiotyki i pomoc doraźna

Jaki antybiotyk na krztusiec? – rola makrolidów w hamowaniu zaraźliwości

Leczenie antybiotykami należy wdrożyć przed upływem 3 tygodni od wystąpienia napadowego kaszlu. Jest to leczenie przyczynowe. Antybiotyk podany w fazie nieżytowej łagodzi objawy i przechorowanie krztuśca, natomiast po tym okresie nie wpływa już na objawy, a jedynie skraca okres, w którym chory może zakażać inne osoby.

Antybiotyki z grupy makrolidów, takie jak azytromycyna i klarytromycyna, są najczęściej stosowane w leczeniu krztuśca, a w przypadku nietolerancji makrolidów stosuje się kotrimoksazol.

Azytromycynę (Azimicyn, AzitroLEK, Sumamed, Azycyna) podaje się doustnie przez 5 dni w dawkach: 500 mg raz na dobę (1. dzień) oraz 250 mg na dobę (2-5. dzień). Innym antybiotykiem w leczeniu krztuśca jest klarytromycyna (Klabax, Klacid, Fromilid Uno) - 500 mg dwa razy na dobę przez 7 dni.

Tak jak zostało wcześniej wspomniane w przypadku uczulenia lub nietolerancji antybiotyków makrolidowych zaleca się stosowanie kotrimoksazolu (Biseptol, Bactrim Forte) - 960 mg dwa razy na dobę przez 14 dni. Należy też pamiętać o możliwych działaniach niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego.

Czy krztusiec jest wyleczalny? – rokowania i możliwe powikłania

Leczenie krztuśca opiera się na stosowaniu antybiotyków, takich jak azytromycyna lub klarytromycyna, które powinny być podane do 3 tygodni od wystąpienia kaszlu (rozpoczęte jak najszybciej, najlepiej w fazie nieżytowej, aby maksymalnie zwiększyć skuteczność terapii i skrócić czas zakaźności). Oprócz antybiotyków stosuje się także leczenie objawowe, które pomaga łagodzić kaszel i poprawia komfort chorego.

Powikłania krztuśca obejmują przede wszystkim zapalenie płuc, odmę opłucnową, niedodmę, zaburzenia neurologiczne (małe dzieci i niemowlęta) tj. drgawki, obrzęk mózgu, krwawienie wewnątrzczaszkowe, przepuklinę, złamania żeber czy wylewy podspojówkowe. U niemowląt ciężki przebieg krztuśca może wymagać hospitalizacji.

Co pomaga na krztusiec i jaki syrop na krztusiec wybrać?

Męczący suchy kaszel w trakcie krztuśca można złagodzić stosując dostępne bez recepty syropy przeciwkaszlowe np. Levopront (21-37 zł), Solvetusan (17-30 zł), Levosol (17-33 zł). Zawierają one lewodropropizynę - lek przeciwkaszlowy działający obwodowo na oskrzela, wykazujący także działanie antyhistaminowe i hamujące skurcz oskrzeli spowodowany działaniem nie tylko histaminy, ale też bradykininy czy serotoniny.

Profilaktyka krztuśca - szczepionka na krztusiec

Czy szczepienie na krztusiec jest obowiązkowe? – kalendarz szczepień dzieci

Szczepienia ochronne są najskuteczniejszą metodą, jeśli chodzi o profilaktykę krztuśca, dlatego też są w Polsce obowiązkowe i wchodzą w skład kalendarza szczepień ochronnych dla dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia (jako szczepionka przeciwko błonicy tężcowi i krztuścowi)

Schemat szczepienia przeciwko krztuścowi obejmuje podawanie dawek szczepionki dzieciom w 2. (DTP), 3-4. (DTP), 5. (DTP), 16-18. miesiącu życia (DTP) oraz w 6. (DTaP) i 14. roku życia (Tdap).

Szczepionka DTP zawiera zabite pałeczki krztuśca, anatoksynę błoniczą i tężcową, z kolei DTaP zawiera bezkomórkowy składnik krztuśca, a Tdap ma obniżoną zawartością antygenów krztuśca i błonicy, dlatego preparaty skojarzone chronią także przeciw błonicy i przeciw tężcowi.

Szczepienie przeciwko krztuścowi to podstawowy sposób, aby zapobiegać krztuścowi.

Szczepienie na krztusiec w ciąży – dlaczego jest kluczowe dla ochrony noworodka (odporność bierna)?

Od października 2024 roku kobieta w ciąży może bezpłatnie zaszczepić się przeciwko krztuścowi w ramach Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ). Szczepienie ma na celu uchronić noworodki i niemowlęta w pierwszych miesiącach życia przed zachorowaniem na krztusiec i wszelkimi jego powikłaniami, dlatego jest szczególnie zalecane w III trymestrze ciąży.

Na szczepionkę nie jest wymagana recepta lekarska. Odporność poszczepienna matki pomaga chronić dziecko przede wszystkim w pierwszych tygodniach po urodzeniu, a szczepienie podaje się w następujących okresach ciąży:

• po ukończeniu 27. tygodnia do 36. tygodnia ciąży - nie są wymagane żadne skierowania i zaświadczenia;

• po ukończeniu 20. tygodnia ciąży (zagrożenie porodem przedwczesnym) - szczepionka podawana jest w POZ po zaleceniu od ginekologa-położnika prowadzącego ciążę.

Szczepionka na krztusiec cena i rodzaje preparatów dostępnych dla dorosłych

Szczepionka przeciwko krztuścowi dla osób dorosłych jest refundowana (bezpłatna) tylko dla kobiet w ciąży. W innych przypadkach jest ona pełnopłatna. Koszt zakupu szczepionki (Adacel, Boostrix) wynosi około 120-130 złotych. Pacjent może bezpłatnie szczepić się w swojej przychodni POZ lub aptece (jeśli posiada umowę z NFZ na wykonywanie szczepień).

Osoby dorosłe powinny przyjmować dawki przypominające szczepionki przeciwko krztuścowi co 10 lat, ponieważ odporność po szczepieniu nie daje trwałej odporności.

Bibliografia

Inni czytali również

11.04.2025

Naraya Plus - eRecepta i eKonsultacja: opinie, cena, dawkowanie, przeciwwskazania

Czytaj wpis

16.04.2025

Przepuklina kręgosłupa - objawy i leczenie. Czy przepuklina kręgosłupa jest groźna?

Czytaj wpis

31.01.2025

Stieprox - eRecepta i eKonsultacja: opinie, cena, dawkowanie, przeciwwskazania

Czytaj wpis

22.04.2025

Zapalenie ucha - przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie. Jak wygląda?

Czytaj wpis