Konsultacja z E-receptą 49.99 zł już w 15 minut!

Ból ucha u dziecka - co to oznacza? Przyczyny, objawy, leczenie

Ból ucha jest częstą dolegliwością i przyczyną zgłaszania się rodzica z dzieckiem do lekarza pediatry, szczególnie w sezonie jesienno-zimowym. Ta uporczywa dolegliwość może powodować duży ból i dyskomfort, a w konsekwencji - nawet upośledzenie słuchu. Przyczyn bólu ucha może być wiele- od zapalenia w przebiegu infekcji przez zablokowane ciała obce, aż po urazy. Jak radzić sobie z bólem ucha u dziecka?

Ból ucha u dziecka   co to oznacza? Przyczyny  objawy  leczenie
Autor: Redakcja Erecept.pl 10.05.2024

Jak zbudowane jest ucho?

Ucho składa się z trzech części - wyróżniamy ucho zewnętrzne, ucho środkowe oraz wewnętrzne.

Na ucho zewnętrzne składa się małżowina uszna oraz przewód słuchowy zewnętrzny. Ta część jest odpowiedzialna za skupianie dźwięków i wzmacnianie ich fali akustycznej przed dotarciem do ucha środkowego. Końcową granicą ucha zewnętrznego jest błona bębenkowa.

W obrębie ucha środkowego znajduje się błona bębenkowa, jama bębenkowa z trzema kosteczkami - młoteczkiem, kowadełkiem i strzemiączkiem, a także trąbka słuchowa i wyrostek sutkowaty.

Trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z częścią nosową gardła, wyrównując ciśnienie pomiędzy tymi środowiskami. Różnice anatomiczne w budowie trąbki słuchowej i zaburzenia jej funkcji mogą zwiększać częstość występowania ostrego zapalenia ucha środkowego.

Anatomiczne połączenie ucha środkowego z gardłem ma duże znaczenie w częstości występowania infekcji, szczególnie u dzieci z przerostem migdałka gardłowego. Przerośnięta struktura może bowiem zatykać ujście trąbki słuchowej w nosogardle, prowadząc do jej niedrożności, a to z kolei zwiększa ryzyko zachorowania na ostre zapalenie ucha środkowego.

Trąbką słuchową mogą w łatwy sposób podróżować patogeny, przedostając się tym samym z gardła do ucha środkowego podczas infekcji kataralnych, bardzo częstych szczególnie w wieku przedszkolnym.

Ucho wewnętrzne składa się natomiast z błędnika kostnego, błędnika błoniastego oraz nerwu przedsionkowo-ślimakowego. To w nim zawarte są receptory drogi słuchowej.

e-Recepta Express

Do 1 godziny roboczej* Antykoncepcja stała, leki stałe, przedłużenie terapii w chorobach przewlekłych, leki na potencję.

Antykoncepcja awaryjna

Do 1 godziny roboczej* Tabletka 'po', tabletka dzień po, tabletka do 72h, pigułka po.

Jakie są najczęstsze przyczyny bólu ucha u dziecka?

Ból ucha, czyli otalgia, może mieć charakter pierwotny lub wtórny. O otalgii pierwotnej mówimy, kiedy źródło bólu i procesu zapalnego umiejscowione jest w uchu zewnętrznym lub środkowym (ucho wewnętrzne nie jest unerwione czuciowo, więc nie może być źródłem dolegliwości bólowych). Otalgia wtórna jest natomiast wynikiem procesu zapalnego toczącego się w innych, połączonych z uchem, narządach.

Otalgia pierwotna u dziecka najczęściej jest powodowana przez ostre zapalenie ucha środkowego. Jest to często występująca w populacji pediatrycznej choroba przebiegająca z ropnym wysiękiem i zapaleniem struktur ucha środkowego.

Stan zapalny ucha środkowego najczęściej poprzedza infekcja kataralna lub nasilenie sezonowego alergicznego nieżytu nosa. Drobnoustroje przedostają się wówczas do jamy bębenkowej z nosa bądź nosogardła.

Ostremu zapaleniu ucha środkowego towarzyszy nagły ból, najczęściej jednostronny, który ma charakter ostry i często współwystępują z nim zaburzenia słuchu.

W przypadku wystąpienia u dziecka nagłego bólu, należy rozważyć zajrzenie do ucha - szczególnie u małych dzieci częstą przyczyną może być również zaklinowanie w przewodzie słuchowym ciała obcego, na przykład groszku, magnesu lub klocka. Przyczyną obstrukcji może być również czop woskowinowy.

Każde ciało obce powinno być usuwane z ucha przez lekarza z uwagi na ryzyko uszkodzenia błony bębenkowej.

Jakie mogą być rzadsze przyczyny wystąpienia bólu ucha?

Choć ostre zapalenie ucha środkowego jest najczęstszym powodem bólu ucha u dziecka, ten objaw może mieć różne przyczyny i związek z wieloma strukturami.

Mogą być to choroby ucha zewnętrznego, takie jak: zapalenie ucha zewnętrznego, urazy mechaniczne małżowiny usznej, bakteryjne zapalenie przewodu słuchowego zewnętrznego, krwiaki w obrębie małżowiny usznej, a także wystąpienie półpaśca usznego - rzadkiej odmiany półpaśca, w którym oprócz zmian na skórze ucha zewnętrznego, wystąpić może również jednostronny niedowład nerwu twarzowego oraz niedosłuch. Zjawisko to nazywamy wówczas zespołem Ramsaya-Hunta.

Ból ucha u dziecka może być też wynikiem innych stanów dotykających ucho środkowe, takich jak ostre pęcherzowo-krwotoczne zapalenie ucha środkowego (związane często z zakażeniem wirusem grypy), zaostrzenie przewlekłego zapalenia, czy też barotrauma - uraz ciśnieniowy ucha i/lub zatok spowodowany przez nagły wzrost ciśnienia.

Z bólem ucha spotkamy się również w związku ze zjawiskiem otalgii wtórnej. W populacji dziecięcej najczęstszą przyczyną otalgii wtórnej jest stan zapalny migdałków, gardła czy angina paciorkowcowa. Dziecko zgłasza wówczas silny ból ucha, pomimo braku objawów widocznych w badaniu otoskopowym.

Otalgia wtórna może być również konsekwencją stanów zapalnych zębów trzonowych i przyzębia, szczególnie w przypadku starszych dzieci. Między innymi dlatego warto pamiętać o regularnych wizytach u stomatologa celem kontroli stanu zarówno zębów stałych, jak i mlecznych - nie tylko, kiedy występuje ból zęba, ale również profilaktycznie, wówczas, gdy dziecko nie zgłasza żadnych niepokojących objawów.

Jak najczęściej przejawia się ból ucha u dziecka?

Starsze dzieci często same będą w stanie rozpoznać i wskazać rodzicowi ucho jako źródło bólu. W zależności od przyczyny, dolegliwości bólowe mogą mieć różne nasilenie - najczęściej są one jednak znaczące, utrudniając dziecku normalne funkcjonowanie i wymagają podania leków przeciwbólowych.

Zapalenie ucha może prowadzić do perforacji błony bębenkowej. Najczęściej poprzedza ją bardzo nasilony ból, niemożliwy do opanowania za pomocą środków przeciwbólowych, który nagle ustępuje. Wówczas zauważyć można wypływającą z ucha śluzową bądź krwisto-śluzową wydzielinę.

Ból ucha może również przejawiać się zaburzeniem słuchu, a nawet czasową głuchotą. Dziecko zgłaszać może także szumy uszne lub zawroty głowy.

W przebiegu infekcji mogą pojawić się również objawy ogólne, takie jak pogorszenie samopoczucia, apetytu, powiększone węzły chłonne, a także stan podgorączkowy lub gorączka z dreszczami i nasilonym poceniem.

Warto pamiętać, że najmłodsze dzieci i niemowlęta nie będą w stanie wskazać na bolące ucho, aby pomóc nam określić źródło złego samopoczucia.

W przypadku małych dzieci szczególną uwagę zwrócić należy na objawy ogólne, jakie mogą towarzyszyć infekcjom, w tym zapaleniu ucha, takie jak: niepokój, wzmożona drażliwość i płaczliwość, pogorszenie apetytu, przerywanie ssania (ból nasila się podczas czynności ssania i połykania), a czasami również wymioty oraz luźne stolce.

Małe dziecko może również pocierać bolące ucho oraz pociągać małżowiną uszną w próbie zmniejszenia dolegliwości bólowych.

Jak zdiagnozować przyczynę bólu ucha u dziecka?

W przypadku wystąpienia bólu ucha warto udać się na wizytę do lekarza pediatry, który oprócz zebrania wywiadu chorobowego, przeprowadzi również ogólne i szczegółowe badanie dziecka. Ma on do dyspozycji otoskop - szczególne narzędzie, które umożliwia zajrzenie do przewodu słuchowego oraz obserwację błony bębenkowej ucha.

W tym badaniu lekarz będzie mógł również ocenić, czy w przewodzie słuchowym nie zalegają żadne ciała obce, które wywołują ból ucha, a także obejrzeć wnętrze przewodu słuchowego w poszukiwaniu zaczerwienienia i stanu zapalnego, często związanego z zaleganiem woskowiny bądź nieprzestrzeganiem prawidłowej higieny uszu.

Lekarz pediatra obejrzy również i oceni zewnętrzną część ucha, w tym małżowinę uszną, aby wykluczyć obecność m.in. zmian charakterystycznych dla półpaśca lub też uszkodzeń mechanicznych.

Dużą wartość diagnostyczną w poszukiwaniu przyczyny bólu ma również palpacja. Lekarz za pomocą lekkiego nacisku na poszczególne struktury ucha i jego okolic, takich jak skrawek, wyrostek sutkowaty lub okolica zauszna, jest w stanie ocenić, w której części ucha toczy się proces zapalny. Ból przy ucisku wyrostka sutkowatego może świadczyć o jego zapaleniu w przebiegu procesu zapalnego toczącego się w uchu środkowym.

Czasami konieczne może okazać się również badanie audiometryczne oceniające słuch dziecka.

Kiedy bezwzględnie należy zgłosić się do lekarza w przypadku bólu ucha u dziecka?

Istnieje kilka przypadków, w których pilne zasięgnięcie porady lekarskiej jest uznawane za niezbędne. Na tej liście znajdują się:

  • dzieci w wieku poniżej 6 miesięcy,

  • wystąpienie śluzowej, ropnej lub krwistej wydzieliny z przewodu słuchowego,

  • dzieci z grupy ryzyka (m.in. dzieci z zespołem Downa, zaburzeniami odporności, stwierdzoną głuchotą),

  • obustronne zapalenie ucha środkowego u dzieci poniżej 2. roku życia,

  • brak zauważalnej poprawy po 24-28 godzinach leczenia objawowego,

  • wysoka gorączka lub wymioty stwarzające ryzyko odwodnienia.

Również stwierdzone w uchu ciała obce są wskazaniem do wizyty lekarskiej, na której specjalista będzie mógł je usunąć bez narażania dziecka na dodatkowy ból i uraz ucha.

Jak leczyć ból ucha u dziecka?

Skuteczne leczenie bólu ucha u dziecka zależy od przyczyny jego występowania.

Podstawą zniesienia dolegliwości są oczywiście leki przeciwbólowe - w zależności od wieku dziecka, lekarz może zalecić je w formie tabletek, syropu bądź czopków. Jeśli ból ucha ma związek z infekcją przebiegającą z podwyższoną temperaturą ciała, konieczne może być włączenie również substancji przeciwgorączkowych.

W przypadku, gdy źródłem bólu jest ciało obce zlokalizowane w przewodzie słuchowym zewnętrznym, podstawą leczenia będzie jego usunięcie przez lekarza.

Ostre zapalenie ucha zewnętrznego zazwyczaj wymaga starannego oczyszczenia jego struktur przez lekarza, a następnie zaaplikowania maści z antybiotykiem z lub bez sterydu.

W przypadku, gdy ból ucha jest związany z zapaleniem ucha środkowego, lekarz często decyduje się na przypisanie odpowiedniego antybiotyku. W razie wystąpienia perforacji błony bębenkowej, konieczne może okazać się również stosowanie specjalnych kropli do ucha.

Jeśli doszło do przerwania ciągłości błony bębenkowej, pacjent powinien unikać pływania w basenie oraz zachować ostrożność podczas kąpieli, aby nie dopuścić do dostania się wody do ucha.

Czy istnieją skuteczne domowe sposoby na ból ucha?

Część rodziców decyduje się na podjęcie samodzielnej próby wyleczenia bolącego ucha, sięgając po znane od pokoleń domowe sposoby.

Należą do nich m.in. różnego rodzaju olejki eteryczne oraz uzyskane z roślin roztwory, które stosuje się na skórę małżowiny usznej bądź aplikuje bezpośrednio do ucha zewnętrznego.

Warto jednak mieć na uwadze, że wprowadzanie nieprzebadanych produktów o nieznanej sterylności do ucha zewnętrznego, w szczególności, jeśli wcześniej doszło do perforacji błony bębenkowej, może nieść za sobą poważne konsekwencje dla zdrowia i życia dziecka.

Dodatkowo aplikowanie do ucha olejków może spowodować jego zanieczyszczenie oraz zatkanie przewodu słuchowego, co samo w sobie będzie powodować ból ucha i gwałtowny progres stanu zapalny w przewodzie słuchowym.

Choć u części małych pacjentów czasową ulgę przynieść może stosowanie w warunkach domowych ciepłych okładów na ból ucha, podobnie jak domowe sposoby na ból gardła, jeżeli otalgia ma związek z infekcją górnych dróg oddechowych, zawsze warto udać się na wizytę lekarską.

Preparaty apteczne i leki na receptę (recepta online) mają udowodnione działanie w leczeniu stanu zapalnego i bólu u dziecka oraz mogą skutecznie skrócić czas trwania infekcji i dolegliwości.

Ból ucha - jakie może dać powikłania?

Nieleczone stany zapalne ucha, szczególnie ucha środkowego, mogą być przyczyną wielu groźnych powikłań. Należą do nich m.in.: przetrwały niedosłuch, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie wyrostka sutkowatego, zapalenie błędnika, ropnie mózgu.

Wprowadzenie antybiotyków znacząco zmniejszyło odsetek powikłań wielu chorób, w tym ostrego zapalenie ucha środkowego. Z tego względu, w przypadku podejrzenia wystąpienia tej choroby u dziecka, warto zasięgnąć porady lekarza pediatry, który może zaproponować rozpoczęcie kuracji antybiotykowej celem ograniczenia infekcji i ryzyka wystąpienia powikłań.

Ból ucha u dziecka w pytaniach i odpowiedziach

Odpowiedź na to pytanie jest związana z przyczyną bólu ucha u dziecka, a także zgłaszanym przez nie nasileniem dolegliwości. W razie występowania ostrego zapalenia ucha środkowego bądź nasilonej infekcji górnych dróg oddechowych z gorączką i dużą bolesnością ucha, warto zatrzymać dziecko w domu.

Jeśli przyczyną bólu ucha jest np. uraz mechaniczny bądź ból przeniesiony (np. pierwotny ból zęba), przedszkolak bez przeszkód, po odpowiednim zaopatrzeniu przeciwbólowym, może dołączyć do zajęć z rówieśnikami.

Warto unikać spacerów z małym dzieckiem zgłaszającym ból ucha, jeżeli występuje u niego gorączka, silne dolegliwości bólowe bądź warunki pogodowe nie sprzyjają przebywaniu na zewnątrz, np. występuje silny wiatr, opady bądź mróz. Jeżeli jednak stan ogólny dziecka jest dobry, przy dobrej pogodzie spacer na świeżym powietrzu może przyspieszyć proces zdrowienia.

Ból ucha sam w sobie nie jest zaraźliwy - w przeciwieństwie jednak do infekcji górnych dróg oddechowych, która często leży u jego przyczyny. Z tego względu należy brać pod uwagę możliwość wystąpienia podobnej infekcji i bólu ucha np. u rodzeństwa chorującego dziecka lub u jego rówieśników z grupy w żłobku lub przedszkolu.

Bibliografia

  • Portal NHS, [online] [dostęp 05.2024], dostępny online: https://www.nhs.uk/conditions/earache/
  • Portal Mayo Clinic, [online] [dostęp 05.2024], dostępny online: https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/infant-and-toddler-health/in-depth/teething/art-20046378
  • Portal Seattle Children's, [online] [dostęp 05.2024], dostępny online: https://www.seattlechildrens.org/conditions/a-z/earache/
  • Inni czytali również